Bạn có tin rằng một quỹ ETF Bitcoin vừa được phê duyệt, nhưng chính nó đang giết chết linh hồn của blockchain?
Tuần trước, tôi ngồi trong một quán cà phê nhỏ ở Seattle, nhìn dòng người hối hả. Ai đó reo hò vì giá Bitcoin tăng vọt sau tin ETF được thông qua. Tôi không cười. Tôi nhìn vào màn hình và thấy một vết nứt. Không phải vết nứt của code, mà là vết nứt trong tâm hồn của một hệ sinh thái từng tuyên bố 'không cần tin tưởng'. Khi các tổ chức tài chính khổng lồ ôm chầm lấy Bitcoin, họ không thực sự hiểu nó. Họ chỉ muốn một tài sản đầu cơ mới. Và tôi, một người đã dành 27 năm quan sát ngành này, cảm thấy một nỗi đau âm ỉ. Liệu chúng ta đang xây cánh cửa mở ra thế giới mới, hay đang dựng bức tường ngăn cách chính tinh thần khai phóng của những dòng code đầu tiên?
Để hiểu được nghịch lý này, chúng ta phải quay lại năm 2017. Tôi đã dành ba tháng nghiên cứu Gitcoin Grants, quyên góp 5 ETH – khoảng 5.000 USD thời điểm đó – để tài trợ cho 12 dự án mã nguồn mở. Tôi tin vào quadratic funding, một cơ chế mà tôi cho là phù hợp nhất với tầm nhìn phi tập trung thực sự. Ba trong số các dự án tôi hỗ trợ sau đó đã trở thành sản phẩm có ảnh hưởng. Đó là thời điểm mà blockchain không chỉ là tiền. Nó là một phong trào xã hội, một cuộc cách mạng về quyền sở hữu và sự minh bạch. Rồi DeFi Summer 2020 ập đến. Tôi nghiên cứu mã nguồn Uniswap v2, viết một bài phân tích dài 5.000 từ, thu hút 10.000 lượt xem. Nhưng tôi thất vọng vì quá nhiều dự án chỉ copy-paste, không có đổi mới thực sự. Tôi tổ chức các buổi thảo luận nhỏ ở Seattle để cảnh báo về rủi ro tập trung hóa ẩn sau vỏ bọc 'DeFi'.
Bây giờ, với ETF Bitcoin, sự thất vọng ấy trở nên sâu sắc hơn. Cốt lõi của vấn đề nằm ở cấu trúc kỹ thuật: ETF là một sản phẩm tài chính tập trung, dựa trên một tài sản phi tập trung. Nó tạo ra một lớp trừu tượng hóa, nơi người mua không cần nắm giữ private key, không cần hiểu về UTXO hay cơ chế đồng thuận. Họ chỉ cần một tài khoản chứng khoán. Điều này có vẻ tiện lợi, nhưng nó phá vỡ nguyên tắc cốt lõi của Bitcoin: 'Không phải khóa của bạn, không phải coin của bạn'. Khi bạn mua một ETF, bạn không sở hữu Bitcoin. Bạn sở hữu một chứng chỉ nợ, một lời hứa từ một tổ chức tài chính. Và lịch sử đã cho thấy, những lời hứa từ các tổ chức lớn thường không đáng tin cậy. Tôi đã từng thấy điều này trong thị trường gấu 2022, khi danh mục đầu tư của tôi mất 70% giá trị. Nhưng tôi không bán. Thay vào đó, tôi tham gia nhóm nghiên cứu Gitcoin, viết một whitepaper dài 30 trang về các cơ chế tài trợ phi tập trung cho giáo dục. Tôi học được rằng sự kiên cường không đến từ việc chạy theo giá, mà từ việc giữ vững các giá trị cốt lõi.
Nhưng hãy nhìn vào góc nhìn ngược lại. Những người ủng hộ ETF cho rằng nó mang lại tính thanh khoản và sự chấp nhận của thể chế, đưa Bitcoin vào danh mục đầu tư chính thống. Họ lập luận rằng điều này sẽ thúc đẩy sự phát triển của hệ sinh thái. Tôi đồng ý rằng nó có thể làm tăng giá ngắn hạn. Nhưng điểm mù ở đây là sự đánh đổi: tính thanh khoản đi kèm với sự kiểm soát. Khi các tổ chức lớn nắm giữ một phần đáng kể nguồn cung Bitcoin thông qua ETF, họ có thể gây áp lực lên các quyết định của mạng lưới, từ các đề xuất nâng cấp cho đến các chính sách quản trị. Điều này đi ngược lại tinh thần 'không cần tin tưởng' mà Satoshi Nakamoto đã xây dựng. Tôi đã từng chứng kiến điều tương tự trong thế giới NFT. Năm 2021, tôi tự đúc ba NFT nghệ thuật số về chủ đề 'Bản sắc phi tập trung' trên Zora, bán được 2 ETH và dùng tiền đó tài trợ cho một nghệ sĩ địa phương. Nhưng rồi các sàn giao dịch lớn và quỹ đầu cơ ập vào, biến NFT từ một công cụ trao quyền cho nghệ sĩ thành một công cụ đầu cơ. Tôi cảm thấy tinh thần của nó bị xói mòn.
Vậy chúng ta đang ở đâu? ETF Bitcoin không phải là kẻ thù. Nó là một công cụ. Nhưng công cụ này đang được sử dụng để phục vụ cho một mục đích khác với những gì mà những người tiên phong của chúng ta từng mơ ước. Nó biến Bitcoin từ một loại tiền tệ tự do thành một cổ phiếu công nghệ. Nó làm suy yếu động lực chạy node, bảo vệ mạng lưới, bởi vì giờ đây bạn có thể 'tiếp xúc' với Bitcoin mà không cần làm gì cả. Và điều đó, theo tôi, là một sự mất mát vô hình nhưng sâu sắc. Tôi đã chứng kiến điều này trong hội thảo 'Tương lai phi tập trung trong kỷ nguyên tổ chức' mà tôi tổ chức tại Seattle năm ngoái, với 200 người tham dự. Một nửa trong số họ vui mừng vì ETF, một nửa lo lắng. Sự phân rẽ ấy cho thấy một cộng đồng đang mất đi tiếng nói chung.
Tôi tin rằng blockchain không chỉ là công nghệ. Nó là một triết lý. Nó là niềm tin vào một thế giới nơi quyền lực được phân tán, nơi mọi người có thể kiểm soát tài sản và danh tính của chính mình. ETF Bitcoin, dù có vẻ như là một bước tiến, nhưng thực chất là một sự thụt lùi về mặt tinh thần. Nó đưa chúng ta trở lại với thế giới cũ, nơi các ngân hàng và quỹ đầu tư là những người gác cổng. Câu hỏi đặt ra là: Liệu chúng ta, những người đã từng tin vào sức mạnh của phi tập trung, sẽ để điều này xảy ra? Hay chúng ta sẽ tiếp tục xây dựng, không phải những công cụ tài chính phức tạp, mà là những hệ thống thực sự trao quyền cho cá nhân?
Hãy nhìn vào những dự án mà tôi đã từng tài trợ qua Gitcoin. Chúng không lớn, không huy động được hàng triệu đô. Nhưng chúng tồn tại, bởi vì chúng được xây dựng bởi những người tin vào cộng đồng, không phải bởi những người tìm kiếm lợi nhuận. Đó là tương lai tôi muốn thấy. Một tương lai nơi công nghệ phục vụ con người, chứ không phải nơi con người bị biến thành công cụ. ETF chỉ là một cánh cửa. Nhưng tôi sợ rằng cánh cửa ấy sẽ đóng lại, để lại chúng ta trong một thế giới cũ kỹ, nơi những bức tường của thể chế ngăn cách chúng ta với tự do thực sự.
