Hook

Mùa đông năm 2025, Beirut lại rung chuyển. Ngày giao tranh chết chóc nhất kể từ lệnh ngừng bắn tháng 11/2024 vừa đi qua, khi thỏa thuận 60 ngày sắp hết hạn. Israel và Hezbollah lao vào vòng xoáy trả đũa. Trong lúc đó, hàng ngàn người Lebanon lại mở điện thoại, chuyển USDT qua ví phi tập trung. Họ không cần biết đến triết lý “trustless” – họ chỉ cần một thứ không bị lạm phát xóa sổ như đồng bảng Lebanon. Và tôi, một người đã từng chứng kiến cảnh tượng tương tự ở Istanbul năm 2022, biết rằng đây mới là động lực thực sự của crypto, không phải những lời hứa về “tự do tài chính” trên slide.

Context

Lệnh ngừng bắn giữa Israel và Hezbollah ký ngày 27/11/2024, với điều khoản: Israel rút quân khỏi Nam Lebanon trong 60 ngày, Hezbollah rút vũ khí về phía Bắc sông Litani. Nhưng khi thời điểm đáo hạn (cuối tháng 1/2025) đến gần, Israel vẫn chưa rút, Hezbollah vẫn chưa giải giáp. Kết quả: một ngày “đẫm máu nhất” – các cuộc không kích của Israel nhắm vào hàng chục mục tiêu, rocket của Hezbollah trả đũa, dân thường Lebanon gánh chịu hậu quả. Trong bối cảnh địa chính trị này, nền kinh tế Lebanon – vốn đã sụp đổ từ năm 2019 – càng lao đao. Đồng bảng mất giá hơn 98% so với USD, ngân hàng đóng băng tài khoản, kiều hối bị chặn. Từ năm 2020, người dân Lebanon đã tìm đến USDT như một phao cứu sinh. Không phải vì họ yêu thích blockchain, mà vì USDT là đồng tiền duy nhất họ có thể giữ giá trị.

Core

Stablecoin: Không phải lý tưởng, mà là sinh tồn

Từ góc nhìn kỹ thuật, stablecoin như USDT trên Ethereum hay Tron là giải pháp thanh toán xuyên biên giới tức thì, chi phí thấp. Nhưng ở Lebanon, nó là công cụ sinh tồn. Khi ngân hàng từ chối giải ngân USD, người dân chuyển sang mua USDT qua OTC – chấp nhận phí 2-5% để bảo toàn tài sản. Đây là minh chứng cho quan điểm thứ ba của tôi: “Động lực thực sự của thanh toán crypto tại các nước đang phát triển không phải lý tưởng blockchain; mà là lạm phát tiền tệ địa phương buộc người ta tìm phương án sinh tồn.” Tôi đã thấy điều này ở Thổ Nhĩ Kỳ khi lira mất giá, và bây giờ là Lebanon. Các tổ chức từ thiện quốc tế cũng bắt đầu gửi USDT trực tiếp đến người dân, bỏ qua hệ thống ngân hàng đổ vỡ. Nhưng hãy nhìn vào mặt kỹ thuật: USDT là tập trung, Tether có thể đóng băng địa chỉ. Nếu Mỹ áp lệnh trừng phạt lên Hezbollah, bất kỳ ai nhận USDT từ các ví liên quan đều có thể bị liệt vào danh sách đen. Đây là rủi ro “có kiểm soát” mà người dùng Lebanon chấp nhận, vì họ không có lựa chọn nào tốt hơn.

Layer2: Cắt nhỏ thanh khoản, không phải mở rộng

Trong bối cảnh chiến tranh, nhu cầu chuyển tiền tăng vọt, nhưng các giải pháp Layer2 như Arbitrum, Optimism lại không phục vụ được. Tại sao? Vì tính thanh khoản bị phân mảnh. Tôi đã từng phân tích: “Hiện có hàng chục Layer2 nhưng lượng người dùng cơ sở như nhau — đây không phải scaling, mà là cắt nhỏ thanh khoản vốn đã khan hiếm.” Ở Lebanon, người dùng chủ yếu dùng Tron cho USDT (vì phí thấp, tốc độ nhanh), không phải Ethereum L2. Arbitrum có TVL cao nhưng giao dịch $5 lại mất phí $0.1 – quá đắt so với Tron $0.01. Hơn nữa, người Lebanon không có nhu cầu swap token DeFi, họ chỉ cần gửi và nhận. Layer2 với cầu nối phức tạp và trải nghiệm người dùng kém chỉ làm tăng ma sát. Một lần nữa, công nghệ xa rời nhu cầu thực tế.

DeFi: APY không phải là giải pháp

Trong thị trường tăng hiện tại, ai cũng FOMO vào yield farming. Nhưng tôi nhắc lại quan điểm cũ: “APY liquidity mining về cơ bản là dự án bù đắp cho con số TVL — dừng incentive và người dùng thực sự sẽ biến mất.” Ở Lebanon, chiến tranh không làm tăng nhu cầu DeFi; ngược lại, nó làm giảm. Khi rocket rơi xuống Beirut, bạn không quan tâm đến lợi suất 20% trên Aave. Bạn quan tâm đến việc có 100 USDT trong ví lạnh để mua thực phẩm. DeFi là sân chơi của những người có tài sản dư thừa, không phải của người đang chạy trốn bom đạn. Chính vì vậy, tôi cho rằng việc các dự án DeFi quảng cáo “giải pháp tài chính cho người không có tài khoản ngân hàng” là sai lầm. Họ quên rằng trước hết, người dân cần một stablecoin đáng tin cậy và một kênh chuyển tiền đơn giản.

Contrarian

Góc nhìn phản trực giác: Chiến tranh Lebanon không thúc đẩy crypto, nó phơi bày những điểm yếu của hệ sinh thái. Nhiều người nghĩ xung đột địa chính trị sẽ làm tăng giá Bitcoin như “vàng kỹ thuật số”. Nhưng thực tế, Bitcoin giảm khi căng thẳng leo thang vì nhà đầu tư rút về cash. Hơn nữa, thanh toán crypto ở Lebanon chủ yếu dùng stablecoin tập trung, không phải Bitcoin. Vậy niềm tin “phi tập trung” ở đâu? Câu trả lời: nó chỉ là câu chuyện bán hàng. Người dân Lebanon chấp nhận USDT vì nó tiện lợi, không vì nó phi tập trung. Nếu Tether bị phá sản hoặc bị đóng băng, toàn bộ hệ thống cứu trợ sẽ sụp đổ. Đây là rủi ro mà cộng đồng crypto thường bỏ qua. Một góc nhìn khác: Hezbollah cũng sử dụng crypto để tài trợ, nhưng bị Mỹ theo dõi chặt. Điều này khiến các sàn giao dịch phải thắt chặt KYC, gây khó cho người dùng chính đáng. Vậy chiến tranh không tạo ra môi trường lý tưởng cho crypto; nó tạo ra môi trường “phải dùng” nhưng đầy rủi ro.

Takeaway

Tôi đã chứng kiến sự sụp đổ của LUNA năm 2022, nơi niềm tin vào một giao thức “phi tập trung” bị xóa sổ chỉ sau một đêm. Ở Lebanon, niềm tin vào ngân hàng đã mất, nhưng niềm tin vào stablecoin cũng mong manh. Câu hỏi đặt ra: Chúng ta đang xây dựng một hệ thống tài chính thực sự bền vững, hay chỉ là một lớp sơn mới trên nền móng cũ? Khi lệnh ngừng bắn kết thúc và bom đạn lại rơi, tôi nghĩ về những người Lebanon đang cầm trên tay chiếc điện thoại với 50 USDT. Đó là hy vọng, nhưng cũng là sự phụ thuộc vào một thứ mà họ không kiểm soát được. Liệu chúng ta có thể làm tốt hơn? Hay chiến tranh sẽ mãi là chất xúc tác cho một thứ gọi là “tự do” nhưng thực chất lại là một sợi dây xích mới?