Tôi nhận được tin nhắn từ một đồng nghiệp ở Dubai: “Balaji sắp gặp rắc rối lớn với dự án khai phá rừng rậm của anh ta.” Đó là vào một buổi sáng tháng 10 năm 2024, khi tôi đang lướt qua dòng tweet của cựu CTO Coinbase. Ông ta công bố một lá thư từ Bộ Nội vụ Malaysia – giấy phép hoạt động của Network School bị đình chỉ. Một cú sốc đối với cộng đồng crypto vốn nuôi dưỡng giấc mơ “quốc gia phi tập trung”. Nhưng với tôi, đây không phải là một sự cố kỹ thuật hay thất bại về tokenomics. Đó là một câu chuyện về sự va chạm giữa lý tưởng công nghệ và thực tế địa chính trị mà bất kỳ nhà đầu tư nào cũng phải học cách đọc.
Hãy lùi lại vài bước. Network School – hay NS0 Malaysia Sdn Bhd – là một “cộng đồng cư trú và làm việc chung” do Balaji Srinivasan, tác giả cuốn sách “The Network State”, thành lập tại Johor, Malaysia. Ý tưởng rất đẹp: biến một tòa nhà thành một phòng thí nghiệm cho “quốc gia trực tuyến”, nơi những nhà phát triển, nhà sáng lập startup đến từ 40 quốc gia cùng sinh sống, làm việc và xây dựng tương lai. Balaji đã đầu tư 100 triệu ringgit và hứa hẹn thêm 500 triệu ringgit nữa. Malaysia, với chi phí thấp và chính sách thân thiện với đầu tư, dường như là nơi hoàn hảo. Nhưng thế giới không bao giờ vận hành theo sơ đồ tuyến tính.
Cốt lõi của sự việc nằm ở một điểm mù mà chính tôi cũng từng mắc phải trong quá khứ: đánh giá thấp sức nặng của các yếu tố phi kinh tế. Tháng 10/2024, một nhóm hoạt động ủng hộ Palestine tại Malaysia đã cáo buộc Balaji có “liên hệ với Israel” – một lời buộc tội đầy sức nặng ở một quốc gia Hồi giáo đông đảo, nơi cuộc chiến Gaza đang làm nóng các cảm xúc. Bộ Nội vụ và Bộ Giáo dục Đại học Malaysia nhanh chóng vào cuộc. Kết quả: họ phát hiện NS0 chỉ đăng ký kinh doanh với tư cách là một “công ty cung cấp dịch vụ lưu trú”, không phải một trường học hay tổ chức giáo dục; họ cũng vi phạm quy định về biển quảng cáo. Nhưng nếu chỉ có những lỗi hành chính nhỏ này, có lẽ mọi chuyện đã dừng lại ở mức cảnh cáo. Sự thật là, như các phân tích của tôi chỉ ra, đòn đánh chính trị mới là nguyên nhân sâu xa. Hoạt động của Network School bị đình chỉ, 266 cư dân nước ngoài bị kiểm tra giấy tờ, và toàn bộ kế hoạch mở rộng 500 triệu ringgit bị đóng băng.
Đây là nơi tôi thấy bài học đau đớn nhưng quý giá. Nhiều người trong giới crypto nghĩ rằng địa chính trị là thứ xa vời, chỉ dành cho các quỹ đầu tư lớn. Nhưng Network School là một minh chứng ngược lại: một dự án dù có tầm nhìn công nghệ vĩ đại đến đâu, cũng có thể sụp đổ chỉ vì một tweet sai thời điểm. Balaji, với tư cách là một người Mỹ gốc Ấn, đã không lường trước được sự nhạy cảm của Malaysia đối với vấn đề Palestine-Israel. Ông ta phản ứng bằng cách cảnh báo trên Twitter rằng cuộc điều tra sẽ làm hỏng danh tiếng đầu tư của Malaysia, nhưng cách đó càng khiến mọi thứ tồi tệ hơn. Sự cứng nhắc trong giao tiếp – đặc điểm của nhiều nhà sáng lập crypto – đã phản tác dụng.
Góc nhìn phản trực giác mà tôi muốn đưa ra ở đây là: thất bại của Network School không phải là bằng chứng cho thấy “mạng lưới quốc gia” là một ý tưởng tồi, mà là lời nhắc nhở rằng bất kỳ “quốc gia” nào cũng cần hiểu rõ địa hình chính trị của vùng đất nó đặt chân. Rất nhiều dự án crypto hiện nay đổ xô đến Dubai, Singapore, Bồ Đào Nha – những nơi có luật chơi rõ ràng. Nhưng Malaysia, với vị trí địa lý chiến lược và lực lượng lao động trẻ, vẫn là một điểm đến hấp dẫn nếu biết cách điều hướng. Sự kiện này cũng cho thấy một nghịch lý: chính sách “không công nhận Israel” của Malaysia vốn được thiết kế để tránh rắc rối, nhưng lại trở thành vũ khí cho các nhóm áp lực. Nếu Balaji chọn một địa điểm trung lập hơn như UAE, câu chuyện đã khác. Tôi từng sống ở Abu Dhabi và biết rằng ở đây, dù cũng có các vấn đề nhạy cảm, nhưng chính phủ thường có cơ chế bảo vệ nhà đầu tư mạnh mẽ hơn khỏi các phong trào quần chúng.
Kết luận của tôi không phải là lời tiên tri bi quan. Đây là một tín hiệu để chúng ta suy nghĩ lại về cách chúng ta định giá các dự án. Khi tôi phân tích một dự án đầu tư, tôi dành 70% thời gian để hiểu bối cảnh xã hội và chính trị của nó, không chỉ là smart contract. Network School đã thất bại vì nó thiếu lớp vỏ bọc “địa chính trị” cần thiết. Vậy câu hỏi dành cho bạn là: liệu những dự án bạn đang rót tiền có hiểu rõ mảnh đất mình đang đứng không? Hay họ chỉ đang xây lâu đài trên cát?
