Ngày 13 tháng 3 năm 2024, bản nâng cấp Dencun chính thức được kích hoạt trên Ethereum mainnet. Cộng đồng reo hò. Tôi, đứng tại Lisbon, nhìn vào dữ liệu blob, và cảm thấy một cơn ớn lạnh chạy dọc sống lưng. Cái bẫy đã giương, chỉ còn chờ con mồi.
Khi EIP-4844 được đề xuất, mọi người đều nói về một kỷ nguyên mới: phí gas rẻ như cho, rollup hoạt động như một phần mở rộng tự nhiên của Ethereum. Họ nói rằng blob space là vô tận, rằng cuộc chiến mở rộng đã kết thúc. Nhưng tôi, với 19 năm quan sát ngành, từng chứng kiến ICO năm 2017, DeFi Summer 2020, và sụp đổ FTX 2022, biết rằng không có gì là vô tận. Mùa hè đã tàn, nhưng tro vẫn còn âm ỉ.
Context
Dencun mang đến EIP-4844, giới thiệu khái niệm blob – một loại dữ liệu tạm thời mà các rollup có thể đăng lên Ethereum với chi phí thấp hơn nhiều so với calldata truyền thống. Ban đầu, mỗi khối Ethereum có thể chứa tối đa 6 blob, mỗi blob 128KB. Tổng dung lượng lý thuyết khoảng 768KB mỗi khối, tương đương 1.5 MB mỗi phút. Điều này nghe có vẻ nhiều, nhưng khi bạn nhìn vào bức tranh lớn, nó giống như một giọt nước trong đại dương.
Trong 6 tháng đầu sau Dencun, các rollup như Arbitrum, Optimism, Base, và zkSync đã đổ xô sử dụng blob space. Dữ liệu từ Dune Analytics cho thấy, đến tháng 9 năm 2024, hơn 40% dung lượng blob đã được sử dụng. Tốc độ tăng trưởng này không chỉ đến từ các rollup lớn, mà còn từ vô số rollup nhỏ mới ra mắt, mỗi ngày đều có ít nhất một dự án mới tuyên bố “rollup của tôi sẽ thay đổi thế giới”.
Core
Để hiểu tại sao tôi lo lắng, hãy nhìn vào cơ chế định giá blob. Blob space không phải là tài nguyên miễn phí; nó được định giá thông qua một thị trường phí riêng, tương tự như gas trên Ethereum. Khi nhu cầu tăng, giá blob tăng. Trong những tháng đầu, do nguồn cung dồi dào và nhu cầu chưa cao, phí blob rất thấp – thường dưới 1 wei mỗi blob. Nhưng đó là ảo ảnh.
Tôi tự xây dựng một mô hình dựa trên dữ liệu on-chain và xu hướng tăng trưởng rollup. Giả sử mỗi rollup trung bình đăng 1 blob mỗi 5 phút (tương đương 1 blob mỗi khối), và có 50 rollup hoạt động tích cực, thì mỗi khối sẽ cần 50 blob. Nhưng mỗi khối chỉ có 6 blob. Điều này có nghĩa là, ngay cả với 50 rollup, chúng ta đã vượt quá khả năng hơn 8 lần. Tất nhiên, thực tế không phải tất cả rollup đều đăng blob mỗi khối, nhưng xu hướng rõ ràng: vào thời điểm bão hòa, phí blob sẽ tăng vọt.
Họ nói rằng Dencun sẽ giải quyết vấn đề mở rộng, nhưng tôi nhìn thấy vết xe đổ. Năm 2017, khi ICO bùng nổ, mọi người nghĩ rằng Ethereum có thể xử lý mọi thứ. Kết quả là CryptoKitties làm tắc nghẽn mạng lưới. Năm 2020, DeFi Summer khiến phí gas lên tới 500 gwei. Lịch sử không lặp lại, nhưng nó vần điệu.
Dựa trên kinh nghiệm audit của tôi, tôi đã phát hiện ra một điểm mù trong thiết kế của blob space: không có cơ chế ưu tiên cho các rollup dựa trên tầm quan trọng. Mọi rollup đều phải cạnh tranh trên cùng một thị trường phí. Khi nhu cầu tăng, các rollup lớn với ngân sách cao sẽ chiếm ưu thế, đẩy các rollup nhỏ ra ngoài. Điều này tạo ra một vòng xoáy tử thần: rollup nhỏ không thể cạnh tranh, dẫn đến giảm hoạt động, giảm giá trị, và cuối cùng là chết.
Contrarian
Nhưng đây mới là phần phản trực giác. Mọi người tin rằng blob space sẽ được mở rộng thông qua các bản nâng cấp tiếp theo (như EIP-7623). Tôi cũng tin điều đó, nhưng vấn đề không nằm ở dung lượng. Vấn đề nằm ở tâm lý thị trường. Khi nhu cầu blob vượt quá cung, phí sẽ tăng. Khi phí tăng, các rollup sẽ chuyển sang sử dụng calldata trở lại, hoặc tìm cách tối ưu hóa. Nhưng điều đó chỉ làm trì hoãn cái chết.
Góc nhìn phản trực giác của tôi: Dencun không phải là giải pháp mở rộng; nó là một cái bẫy. Nó tạo ra ảo tưởng về chi phí thấp vĩnh viễn, khuyến khích các rollup phát triển mà không có kế hoạch bền vững. Khi bão hòa xảy ra, phí gas của mọi rollup sẽ tăng gấp đôi, nhưng tệ hơn, nó sẽ tạo ra một cuộc khủng hoảng niềm tin. Các nhà đầu tư sẽ tự hỏi: “Tại sao tôi lại sử dụng rollup nếu phí còn cao hơn Ethereum L1?”
Tôi còn nhớ năm 2021, khi NFT bùng nổ, tôi đã xây dựng mô hình dự đoán dựa trên 3 yếu tố: độ hiếm, cộng đồng, và tiện ích. Tương tự, tôi tin rằng sự thành công của Layer 2 không chỉ phụ thuộc vào công nghệ, mà còn vào khả năng quản lý kỳ vọng và tài nguyên. Nếu các rollup không chuẩn bị cho kịch bản bão hòa, họ sẽ thất bại.
Takeaway
Mùa hè đã tàn, nhưng tro vẫn còn âm ỉ. Khi Dencun được kích hoạt, tôi đã viết một bài phân tích dài trên Medium, cảnh báo về sự bão hòa blob space. Nhiều người nói tôi bi quan. Nhưng sáu tháng sau, dữ liệu đã bắt đầu chứng minh tôi đúng. Cái bẫy đã giương, chỉ còn chờ con mồi. Câu hỏi không phải là liệu bão hòa có xảy ra, mà là khi nó xảy ra, chúng ta đã sẵn sàng chưa? Liệu các rollup có học được bài học từ lịch sử, hay họ sẽ lặp lại những sai lầm tương tự? Khi tro nguội, liệu chúng ta còn nhận ra đống đổ nát không?
